Am∙beng ku∙sikni dingtangani aro maikai oirkorrangko seani aro gam∙atani - Chanchirimanina seaniA Chapter by Talen Robert M. SangmaA∙chikrangni ge 12
dialect-oni, Am∙beng ku∙sikba kotoksa ong∙paa aro jelbra
jelsubatgipaba ong∙a. Indake jelbata aro apala biaprango pripra∙ani kri,
Am∙beng ku∙sik ganda∙an jolgipinoni adita katta aganbewalrango dingtanggrika
indiba ma∙sigrikaia. Ia kan∙dikgipa seanio, ia Am∙beng jolgipinnoni dingtanggrikako
janapna mangsongja indiba adita Standard A∙chik literature A∙we ku∙sikoni
dingtanggrike aganbewal kattarangkosa janapna mangsonga. Ia A∙we dialect-kosan
A∙chik literature-o ra∙chakani a∙selo, Am∙beng ku∙sik aro gipin dialect-rangni
aganbewalrangde ta∙raken gima∙angengaha maina jean joltangni kotoktangni ku∙o
golpoa uamangde poraia skia dongja ine chonnikaniko
chagrongronga. Ia indake joltangni ku∙ko aganon onchepako man∙ani a∙selan,
bang∙a poraia skia donggipa aro dal∙drobaenggipa damberangba A∙we dialect-kosan
jakkalbataienga. Indiba 2018 bilsioni, Am∙bengni dedrang su∙drang ku∙siktangko
gamchatnike aro ma∙ambini ku∙bisringko ripingna ja∙ku de∙chakatengaha. Ian
jatna aro Am∙beng deritchurangna katchabeani ong∙a, maina Am∙beng ku∙ni man∙e
cha∙ani tangkamgen. Iako aganengon, gipin A∙chik dialect-rangba jekai Atong aro Rugarangba dialect-tangko
ripingna ja∙ku de∙na nangengaha.
Iano, Am∙beng aganbewalni A∙weoni adita
dingtanganiko janapna sikbea aro ian Am∙beng Literature Society-ko
kulianinaba dakchakbeani ong∙gen ine anga ka∙donga. Ia dingtanganiko angni
seanirang ra∙chakgimin standard Am∙beng kattarang ong∙ja indiba Am∙beng ku∙ko
segatanio aro ripinganiona maikai niam gita ja∙rike sena jotna man∙gen
an∙tangni chanchianikosan ku∙rang on∙ani ong∙enga. Iano angni seani aro
janapani iako ja∙rikchongmotna nanga ine mangsongja indiba jinma damsan
skorangko dondime chanchianinasa seani ong∙a. Hai an∙ching jinma namdapatanina
chanchirimna. [Am∙beng dialect-chi seako ia link-oniko poraina man∙gen: Am∙beng ki∙sikni
dingtangani aro maikai oirkolrangku sina nanga - Chanchirimani (Am∙beng
version)]
Anga
garo grammar, english grammar aro phonetics-rangko ma∙sibreja, aro altugipa
(simple-o) seaniosan janapaiaha. Saoba grammar-rango aro phonetics-o ning∙tubee
ma∙sigiparangko ia Am∙beng literature society-na namdapatna kim∙kro ka∙na
nangchongmota. Joljol adita angni nikanirangko aro chanchianiko ku∙rangko
(proposal-rangko) niangskana:
1. /eng/ ® /ong/: Bang∙bata ong∙enggipa kattarangon
(progressive-rango) jeon A∙we ku∙siko /eng/
katta tongko jakkala, Am∙beng ku∙ode /ong/
ong∙skaa. Mesokna gita: A∙we -
Am∙beng:
re∙angenga - ri∙angonga, hi∙angonga;
Cha∙enga - Cha∙onga; Ringenga - ringonga
2. /s/ ® /h/: Am∙bengo /s/
oikorni palo /h/ oikorko jakkalrongbata. Indiba da∙ororo chasong
gitalni Am∙bengrang /s/-koan jakkalbatengaha aro /s/-ni
palo /h/-ko jakkalanikode mande gitchamni agananikosan knana
man∙engaha. Bang∙bata
kattarangon A∙we katta jangchirango /s/ gnang jakkalgipa∙o, Am∙bengode /h/ oikorkosa jakkalska∙a.
Indiba adita A∙we kattao /s/ oikorchi a∙bachengipa kattarangode /h/
oikorko jakkalronggijaniko bang∙a kattarangko nikna aro knana man∙a. Mesokna
gita: A∙we
- Am∙beng: saksa - akha;
taningsa - taningha; damsa - damha; sakanti - akganti;
paningsa - paningha.
3. /r/ ® /h/: A∙weo adita
/r/ oikorchi a∙bachenggipa kattarango Am∙bengode /h/ oikorko
jakkalska∙a aro mitam jolrango /r/ oikorko ra∙gala ba jakkalskaja. Ia
indake agananiko mande gitchamni aganakosan knarongengaha. Mesokani: A∙we -
Am∙beng: re∙bo - hi∙bu, i∙bu; re∙angjajok
- hi∙angjajok, i∙angjajok,
4. /chi/ ® /cha/ ba /i/ ® /a/: Adita
kattarango, A∙weo /chi/ katta tongni palo, Am∙bengo /cha/ katta
tongko jakkalskabatronga. Minggipin dake talatska∙ode, A∙weo /i/ oikorni
palo Am∙bengchi /a/ oikorko jakkalska∙a. Mesokani: A∙we -
Am∙beng:
Bachina - bachana; nokchina - nokchana;
skulchi - sikkulcha; maichi -
maicha, maiacha, ma∙cha, mu∙cha.
5. /an/ ® /in/: A∙weo /an/ katta
tongo, Am∙bengode /in/ katta tongko jakkalskabatronga. Mitam kattarango
/in/-na skang raka dongronge golpoanikoba mande gitchamrang baksa
golpogriko knana man∙a, indiba saljolbrakange agananikoba knarongtaia. Mitam
kattarango je A∙we kattaoan /an/-na skang vowel donga, ua kattarangode
/an/-ni mikkango vowelko jakkalskagijaba agananiko knana man∙skataia. Mesokani: A∙we -
Am∙beng: nokchianba - nokcha∙inba,
nokchainba, [nokchan ( ¡ano A∙weni i-ko
jakkalsaja)]; ba∙raan - ba∙ra∙in; tampian -
tampi∙in; bachinan - bachana∙in; na∙an - na∙a∙in, na∙ain.
6. /e/ ® /i/ ba /e/ ® /h/: A∙weni /e/
oikoro, Am∙bengo /i/ oikorko jakkalska∙a. /e/ oikorchi katta
a∙bachenganio, Am∙bengo /h/ oikorchiba a∙bachengskaa. Mesokani: A∙we -
Am∙beng: gume - gumi; name -
nami; ki∙me - ki∙mi; meja∙o
- mija∙o, ong∙e - ong∙i; re∙a - ri∙a, hi∙a; te∙brong
bite - ti∙brong biti;
lekka sea - rekka sia; on∙dimkal∙e -
hon∙dimkal∙i; mande - mandi; de∙ona
- di∙ona; e∙king - i∙king, hi∙king, ri∙king;
na∙ade -na∙adi; me∙a
(male, bamboo shoot) - mi∙a; e∙sal
- hi∙sal, i∙sal; eng∙a
- heng∙a; enggok ra∙a - henggok
ra∙a. 7. /o/ ® /u/:
Am∙bengo, /o/-ni palo
/u/-ko jakkalska∙a. Mesokani: A∙we -
Am∙beng: boning - buning; do∙o
- du∙u; soa - sua; kotip
- kutip; kotok - kutok; mosa
- musa; re∙so - ri∙su, hi∙su,
i∙su; ianoan - ianu∙in, ianuin; do∙bok
- du∙mok; hoe - hu∙i, u∙i; roa
- rua; rorama - rurama, ruamma,
(hi∙ramma); goe - gui; poraia
- puraia, momin - mumin; sosima
- susima, chusima; ripoa -
ripbua.
8. /a/ ® /h/: A∙we ku∙o,
/a/ aro /e/ oikorchi a∙bachenggipa kattarang, Am∙bengo /h/ oikor
gnang a∙bachengskaanirangko mande gitchamrangrangni agananiko knana man∙a.
Bang∙a Am∙beng kattarangon /h/ oikorchi a∙bachenganiko nikrongbata aro
A∙weo /h/ oikorchi a∙bachenggipa kattarang komibea. Indiba da∙ororode, /h/
oikorchi a∙bachengani kattarangko mande gitchamrangni agananinirangna agre,
chasong gitalni aganani komibeengaha. Mesokani: A∙we -
Am∙beng: A∙ba - ha∙ba; a∙a
- ha∙a; ola - hola; an∙senga
- han∙senga, a∙bri - ha∙bri; a∙chik
- ha∙chik; an∙ching - han∙ching; on∙dima
- hon∙dima; anga - hanga
(wa∙alo jakko hanga); am∙a - ham∙a; ang∙ke
- hang∙ki, ang∙ki; on∙a
�" hon∙a, ron∙a.
9. /rang/ ® /drang/ ba
/simang/ ®/ong/: A∙weo /rang/
katta tongko, plural-na jakkala. Indiba Am∙bengo mandena, matburingna aro
sambolrangna /drang/, aro mandenasan /ong/ katta tongko, pluralna
jakkalska∙a. Mesokani: A∙we -
Am∙beng: manderang - mandidrang,
mandirang; do∙oran - du∙udrang,
na∙simang, na∙mang - na∙song, no∙ong;
matchurang - masudrang; na∙simangba
- no∙ongba; me∙chikrang - mi∙chikdrang,
mi∙chikkarang.
10. /u/ ® /i/: Adita
bang∙a kattarangon A∙weni /u/ oikorko jakkalanio, Am∙bengo /i/
oikorko jakkalska∙anirangkoba nikna man∙a. Mesokani: A∙we -
Am∙beng: ku∙sik - ki∙sik; butchuma
- bitchima; bimung - biming;
ga∙subebea - ga∙sibibia. 11. /t/ ® /d/: A∙weo /t/ oikorgnang agangipakk adita
Am∙beng kattarango /d/ oikorko jakkalska∙anirangko nikna gita man∙a.
Mesokatani: A∙we
- Am∙beng: dingtang - dingdang; dingtang dingtang, dingtang
gatang - dingdang dingdang, dingdang gadang;
12. Mitam
oikorko mitam kata tongo jakkalgijani bidingo: A∙weo, A∙we
ku∙sikni agana ku∙rang gita aro phonetics-ni gita mitam oikorko seanio
jakkalja. Indiba ua je oikorkoan A∙we kattarango jakkaljachim (galachim),
Am∙bengo seaniode jakkalna ba ra∙gatna nanga ine anga chanchia aro jakkalchina
janapaniko dakna ska. Ua oikorrangko Am∙bengoba jakkalgija seode,
knatobegipa mitam Am∙beng jolni aganbewal kattarangde
gima∙angkugen. Ua ka∙mao mesokgimin gita segenchimode asol ku∙rango segiminko
name poraina man∙a aro ia ripinganiba ong∙gen. Uandake segenchimode katta tongrangkoba
(syllable-koba) name bakna altubata. Mesokanirang: i) k ® (k +
g) ® kg: A∙we -
Am∙beng: mikil - mikgil;
raka - rakga; riking - rikging;
kata - katda; ga∙aka -
ga∙akga; baka - bakga, simsaki -
simsakgi, sakanti - akganti, cha∙toka -
cha∙tokga. ii) p ® (p +
b) ® pb: A∙we -
Am∙beng: janapa - janapba;
sapa - sapba; a∙bachenggipa -
ha∙bachenggipba, a∙bachenggipba; nangchapa -
nangchapba, ripia - ripbia; iii) t ® (t + d) ® td: A∙we -
Am∙beng: talata - talatda;
on∙ata - on∙atda, hon∙atda,
ron∙atda; chotalata - chutalatda,
mitam - mitdam; be∙ata (break)
- bi∙atda; bi∙ata (request) - bi∙atda.
13. Vowel
oikorgri katta tongni bidingo: Standard
A∙chik literature-o katta tong (syllable), vowel oikorgri dongna man∙ja. Vowel
oikorgri katta tong dongna man∙jagenchimoba, mitam kattarangode vowel-ko
jakkalgija seaniko nikanio, anga gisiktango chanchironga. Mitam
kattarangora (jekai, skatang, skia...), maina katta tongo vowel-gri
jakkala? Indake chanchienba, ua kattarangko ta∙rake agana, ba
ka∙sinkale agana aro ta∙rakprete agana dake nitaitaion ku∙rangoniko
on∙titi dingtanganiko ma∙sirikna man∙aha. Je kattaoan, ta∙rakale aganengo ua
vowel-ni ku∙rangko (sound-ko) knasraprikgija gita dakpile ta∙raka, uandakgipa
kattarango (cha∙mnoka, seng∙gnang, jakskil)
vowel /i/ oikorko jakkaljaha aro vowel-gri gita nikaiaha. Ua jeni
jatchion vowel-ko jakkalja, uarangara: sp, st, sk, gn, bl, mn, bl, tl,
ml, aro sn ong∙a. Ia oikor ge∙gniprakni jatchio vowel / i /
oikorni gam∙a ta∙raka aro ta∙rake aganako kna∙aiode, vowel dongja ine
chanchiman∙aia. Indiba uandakgipa kattarangko, ka∙sine agantaitaie niode
consonant oikor ge∙gnini jatchio oikor / i / donga ine namen
ma∙sia. Indiba ta∙rake gam∙atna nangani a∙sel standard literature-o / i /
oikorko consonant ge∙gnini jatchio jakkaljaha. Indiba
A∙weo mitam ta∙rake gam∙giparango single apostrophe-ko jakala, jekai p’lak,
aro b’laka. Ka∙sine poraiode p’l aro b’l consonant-ni
jatchio single aposthophe-ni palo /i/ donganiko uina man∙na, indiba gam∙ani sul
ta∙raka. Indiba Am∙bengode jatchio vowel / i /
oikorko jakkaloan namgnirarang bang∙gen. Am∙beng
ku∙o, bang∙a kattaoan agansotongani bang∙a. Indiba uandakgipa kattarangode
Am∙beng ku∙o ka∙sine aro ta∙rakgija agananiko knarongbata. Uni gimin uandakgipa
kattarango jeon standard A∙chik literature-o oikor ge∙gnini jatchio /i/
oikorko jakkaljachim, Am∙bengo sea jotaniode jakkaloan nambata aro altubata,
aro bang∙a namgnirang donggen ine ka∙donga. Mesokanirang: i) / sk /: A∙we -
Am∙beng: skia - sikkia, ska
(want) - sikga, sko - sikko, sku
- sikku, skroka - sikkrokga, skapong
(kosak) - sakgapong, da∙skari - da∙sikkari, skatang
- sikgatang, skang - sikkang,
ja∙skil - ja∙sikkil. ii) / st /: A∙we -
Am∙beng: stua - sittua, stapa
- sittapba, stonga - sittonga.
iii) / sp /: A∙we -
Am∙beng: spronga, sponga
- sippronga, sipponga, an∙spo
moa - an∙sippo moa, spaka (unpleasant taste;
push) - sippakga, cha∙spa ringspa
- cha∙sippa ringsippa. iv) / gn /: A∙we -
Am∙beng: seng∙gnang - seng∙ginnang,
okgnang - okginnang, gnang
- ginnang, neng∙gnok - neng∙ginnok,
namgnirang - namginnirang, gni
- ginni. v) / bl /: A∙we -
Am∙beng: beng∙b’lok - beng∙bilok, b’lek bil∙chek
- bil∙ek bil∙chek, b’laka
- bilaka. vi) / sn /: A∙we -
Am∙beng: sninga - sinninga,
sroa snama - srua sinnama, wa∙al snama
- wa∙al sinnama, snare - sinnari, sinnaru; snila
- sinnila, sinnilla, sneng
- sinneng. vii) / mn /: A∙we -
Am∙beng: mnio - minnio, minniu,
cha∙mnoka - cha∙minnokga.
viii) / pl /: A∙we -
Am∙beng: p’lak - pilak. ix) / tl /
aro / ml /: A∙we -
Am∙beng: nam’long (naked)- namilong; kum’long
kut’long - kumilong kutilong; kum’leng
sut’leng - kumileng sutileng; t’long t’long
ga∙akonbaa - tilong tilong ga∙akkonba∙a.
14. A∙chik
standard-o /w/ oikorni bidingo: A∙chik
standard-o, /w/ oikorni bidingo jakkalna nanga gita gam∙gipa ku∙rango
jakkalgijagiparango Am∙bengo seanio jakkalode nambatgen. Angni chanchiani gita
standard literature-o mitam kattarango, je A∙we ku∙rangon dipththong / au /
ni sulo gam∙anga uarango /w/ oikorko jakkaljaha. Jekai, namnaua, aua
aro mikaua. Indiba bang∙a changon Am∙beng sulo, ia kattarang on∙tisa
dingtanga. Uni gimin Am∙bengo seanio, /w/ oikorko jakkalna nange nika.
Mesokanirang: A∙we -
Am∙beng: namnaua - namnuwa;
man∙aua - man∙nauwa, man∙nuwa; aua - auwa,
abuwa,
15. / r /
aro / l / oikorrangni bidingo: Ia / r /
aro / i / oikorrangon adita manderang jaja∙anio chagrongronga.
Uni gimin, kattani bon∙kamao ba katta tongni bon∙achipakde (ending-o) /r/-ni
pal /l/-koan jakkalna nanga. Uandakgipa kattarangko chanchiaton, adita
A∙chik ku∙o kattani bon∙achipak /r/-ko jakkalgipa Bengali ba Assamese
kattaoni ong∙rongbata ine nikna gita man∙a. Jekai oikor ba oikorrang
(A∙we). Indiba Am∙bengo oikol ine jakkalo
nambegen. Am∙bengni ku∙rango, / r / aro / l /
joljol apsan dongna nangon, / lr / dongna amma indiba / rl /
ong∙na amrongja. Mesokani: Oikolrang ong∙na man∙a
indiba oikorlang ong∙na man∙ja, oikorlang ine
seode ortoan gima∙aha. Apsan dake, bichal (
16. Ge∙sa
oikorko ge∙gni joljol ong∙na kragipani bidingo: Ia / l /,
/ m / aro / n / oikorko ge∙gni joljol jakkalna nanggipao changgni jakkaloan
nambatgen, ine nambatnika. Jekai, pallonga (
17. Rakani
ja∙man consonant oikorni sul dongchapani bidingo: Ian dingtangmancha jinma chanchirimna nangani. A∙we raka totani bewaloan
ja∙rikangkugenma ma Am∙beng bewalo dingtang ja∙rikgen? Angni nikanio Am∙beng
bewalo dingtang tario nambatgen. Rakani ja∙man consonant-ni sul gam∙chapani
donggipa∙ode, Am∙beng bewalo rakani ja∙manba rakana skang donggipa
oikorkon jakkalo namgen. Mesokatani: chol∙engko - chol∙leng [chol∙-leng],
pil∙engko - pil∙leng [pil∙-leng], man∙ako - man∙na [man∙-na],
chon∙ako - chon∙na [chon∙-na], ram∙ako - ram∙ma
[ram∙-ma] aro nom∙ako - nom∙ma [nom∙-ma].
18. English ku∙sikoniko ra∙srogipa kattarangni bidingo: Bilsi 2000-na skang, bang∙a A∙chik songrangon poraia skia dongjachim.
Poraia skia dongja∙ani a∙selo je kattarangan A∙chik ku∙o dongjachim, English ba
British-rangni ku∙siko agan∙paon name gam∙atna changjaha aro an∙tangni
man∙atangosa jakkalska∙aha. Indake gam∙atna changjaenba man∙atango agananian
da∙o A∙chik ku∙siksa ong∙skabaaha. Mesokani: English ® Am∙beng: half pant - happen; long pant - rongpen, longpen;
lasker - ruskol, rusikkol; lamp - lem; lantern - lentin; sandal - sendil;
bottle - botil, botol; cycle - saikel; busy - biji; petrol - petdrol aro
uandakgiparang. Agangimin
gita bilsi 2000-na skango, an∙chingni ma∙gitcham-pagitchamrangni aganba∙aniko
Am∙beng ku∙sik ine ra∙chakanide krabea. Indiba ia da∙o chasong gitalo gipin
ku∙sikrangoniko ra∙srogipa aro ra∙chapgipa kattarangko mongsongbate English
ku∙oniko Am∙beng ku∙tangona gam∙atdrae jakkalja∙ode nambata aro krabata,
maina ia chasongo uigipa bang∙aha, aro knanaba knadika. Chasong gitchamo, rua
jarugipa mande gitchamrangni poraia skia dongja∙enba gam∙atna changgijaniko
ma∙sichake ra∙chakna kra∙a. Indiba chasong gitalo gipin English
kattarangko Am∙beng ong∙atdrajaode nambata. Bebean A∙chik kattarango / f / oikor dongja indiba ia chasongo
gam∙atna man∙jaomangba seaniode english katta asolko seoan nambata.
Pa. Jesse
Jamesni YouTube-o ku∙rangko
on∙aniko anga namnikbea. Ua agana, je katta∙an an∙ching Am∙beng ku∙siko dongja,
ua kattarangko Am∙bengona gam∙drakatanide namja, kraja, knadika aro
ong∙ja. Indake Am∙bengo donggijagipa kattako, Am∙bengchi gam∙drakate
segenchimode rokkom rokkom neng∙nikanirangko chagrong∙motgen. Jekai, picnic-ko saoba
pitmit, sakgipinra pikmit, petnit, pitnit ine rokkomario agangen aro
segen. Aeroplane-kora aeruplane, eruplen, iruplen aro saobara
iruplain ineba seskagen. Facebook-kora mitamrang pesbuk, pisbuk,
Facebuk, pesbook inerang. Mobile-ko mubel, moobel, nudel, mudel,
mibel, mibail aro rokkomari an∙tangni namnikatango. English-kora mitamrang
engra, inglis, englis, englisit, inglisit, aro uandake namnikatango
setokaigen. Indake gipin ku∙sikoniko, ku∙tangona jakkaldrae seode, bang∙a
man∙dikbeani dongchongmotgen. Jekai kosako medokatgiparang gita picnic,
aeroplane, facebook, mobile aro english inean gam∙atna aro
lekkao sena nangchongmota. Uni gimin, Am∙bengo donggijagipa kattakode
ku∙sikgipinni gam∙atani suloan baibai gam∙atna aro sena nangchongmota. Skango,
chasong gitchamni adita gam∙drakatako ra∙chakana agre ia chasongode gam∙drakate
jakkalna nangchongmotja. An∙chingni
sea jotanio, ku∙tango katta dongjagenchimode asol english kattakon jakkalna
nanga aro english-ko jakkalchanirango aro sechapgiparango hyphen (-)-chi
dingtangate (separate ka∙e) sena nanga. Jekai ia article-o segimin gita,
chong∙mot english kattao A∙chik ku∙ko ra∙chapa ba jakkalchapa dongode,
hyphen-ko jakkalaha. Kosako angni segiminko mesokatenga: dialect-o,
literature-o, dialect-rangni, society-ko, phonetics-rangko, simple-o,
proposal-rangko, sound-ko, vowel-gri aro gipinrang. Ua indake seon niaba nitoa
aro porainaba poraitoa. Maikai
Am∙bengo sena jotna nanga jinma chanchirimosa, namgipa bite nanggen. Ong∙jaode
an∙tangtangni namnikatangosa setokaigen, aro ian poraina miksulbeani ong∙gen.
Am∙beng ku∙sik b’longen apala, aro uarang gimikkon galchangjana ripingnade je
jol gimik biapon Am∙beng deritchurang donga, ua Am∙bengrang re∙bachimonge
chanchirimna nanga. © 2024 Talen Robert M. Sangma |
Stats
109 Views
Added on June 30, 2024 Last Updated on June 30, 2024 AuthorTalen Robert M. SangmaNorth Tura, Tura, West Garo Hills, Meghalaya, Tura, IndiaAboutLet something inside of you emerge through the sincere effort you make. Currently pursuing a PhD in Chemistry at IISER more.. |

Flag Writing